Sterren die nooit ondergaan

6 november 2014 door Vincent Van Eylen in Observaties

 

Onlangs was ik in Tenerife om de plechtige opening van de Hertzsprung SONG telescoop bij te wonen. SONG is de afkorting voor Stellar Oscillations Network Group, een netwerk van telescopen dus. Dat moet er voor zorgen dat niet de zon nooit meer ondergaat, maar wel de sterren.

De bedoeling is immers dat er verschillende telescopen op strategische plaatsen rondom de wereld worden opgesteld die dan samen als netwerk functioneren. Wanneer het dageraad op de ene locatie aanbreekt, neemt de volgende telescoop het over en zo kunnen bepaalde sterren continu gevolgd worden. De enige andere manier om zonlicht te vermijden is door middel van ruimtetelescopen (satellieten), maar die zijn bijzonder duur. Aangezien SONG zich richt op de helderste sterren is een telescoop met een diameter van ongeveer een meter groot genoeg, en blijft het project dus betaalbaar.

SONG zal in de eerste plaats bewegingen van sterren meten. Een van de doelen is om daarmee trillingen van sterren op te meten, een onderzoeksdomein dat asteroseismologie heet. Zo'n trillingen zijn vergelijkbaar met geluidsgolven en bieden heel wat inzicht in de eigenschappen van een ster. Vergelijk het met een muziekinstrument: de klank is afhankelijk van de grootte van het instrument, de temperatuur, … Door de beweging van het steroppervlak op te meten kunnen we dus in feite naar de muziek van de sterren luisteren.

De beweging van het oppervlak van de zon wordt zo al decennia gevolgd, waardoor sterrenkundigen een goed beeld hebben van de binnenkant van de zon! Voor andere sterren is dat erg moeilijk, net omdat het belangrijk is de sterbewegingen gedurende een lange tijd te volgen. Daarom is een netwerk van telescopen noodzakelijk. De aandachtige lezer merkt misschien op dat ook via de ruimtetelescoop Kepler asteroseismologie tot de mogelijkheden behoort. Dat klopt, maar Kepler meet geen bewegingen van sterren, maar de helderheid, en dat levert dan weer andere informatie op.

 

Hoe werkt dat nu precies, het meten van zo'n bewegingen? De telescoop neemt een zogeheten spectrum van een ster, dat wil zeggen dat het licht van de ster wordt opgesplitst in een regenboog van kleuren. Bepaalde kleuren of golflengtes bevatten minder licht, omdat chemische elementen in de ster dit licht absorberen - steeds op dezelfde golflengtes. Wanneer sterren bewegen verplaatst het licht zich echter door het Dopplereffect, de ster wordt blauwer of roder. Door te kijken naar de golflengtes met absorptielijnen wordt de Dopplershift gemeten en vertaald in een snelheid.

 

(een sterspectrum met absorptielijnen in het zwart, waar het licht van de ster geabsorbeerd wordt door chemische elementen in de steratmosfeer) 

 

De eerste telescoop in het SONG netwerk is zopas officieel geopend in Tenerife. Daarmee kan een en dezelfde ster nu al voor dagen, weken of zelfs maanden gevolgd worden, iets wat met de meeste andere (vaak overbevraagde) telescopen onmogelijk is. Het echte potentieel ligt uiteraard in het toekomstige netwerk. Een tweede telescoop is momenteel in aanbouw in China.

SONG is nog op zoek naar nieuwe nodes in het netwerk. Wie geen geschikte telescoop bezit maar toch graag lid wil worden, kan dat, voor een kleine twee miljoen kan het volgende exemplaar gebouwd worden. Naast revolutionair onderzoek rond de eigenschappen van sterren wordt ook verwacht dat SONG nieuwe exoplaneten zal ontdekken.

 

(de inhuldiging van de eerste telescoop in het netwerk, de Hertzsprung SONG telescoop op de Teide te Tenerife) 

Een reactie geven