Wetenschap is ook: emotie en reizen!

1 december 2016 door Hans Van Dyck in Wetenschap

Het kan gebeuren dat je ‘grote concepten’ bedenkt vanachter je bureau. Misschien overkomt het me ooit eens. Maar blijkbaar ben ik er toch meer vatbaar voor ver weg van de unief in een bos of op een heide.

Dat type ‘groenland’ – met al zijn biologische ingewikkeldheid in volle actie – zet de grijze hersenmassa van de gedragsbioloog veel krachtiger aan het werk. Onlangs kwam ik erachter dat ik deze afwijking deel met een grootmeester buiten categorie. Een niet onprettig gevoel. De held van dienst waarover ik het heb, is Nobelprijswinnaar Niko Tinbergen (1907-1988).

Nobelprijs

Tinbergen zette de ethologie, of moderne gedragsbiologie, in de steigers. Zijn schijnbaar simpele experimenten met stekelbaarsjes, zilvermeeuwen, bijenwolven of heivlinders brachten een compleet nieuwe aanpak om het gedrag van dieren in hun natuurlijke omgeving te analyseren doorheen een evolutionaire bril. Hij deelde de Nobelprijs voor fysiologie en geneeskunde in 1973 met twee andere kleppers in dit toen ontluikende onderzoeksveld: Konrad Lorenz en Karl von Frisch. In mijn EOS-rubriek ‘Wild vertoon’ passeerde het belang van dit trio eerder al dit jaar.

Als hoogleraar gedragsecologie besteed ik uiteraard een aardig deel van mijn tijd aan gepaste vakliteratuur, biografieën van wetenschappelijke maestro’s incluis. Hans Kruuk schreef een aantal jaren geleden een fijne biografie over het leven en wetenschappelijk werk van Tinbergen: “Niko’s Nature”. Goed dat zijn voornaam in de titel staat, want er zit ook nog een Jan Tinbergen in het kransje van Nobelprijswinnaars. Jan Tinbergen, een held en pionier van de econometrie. En… broer van, of is het omgekeerd? Niko was alleszins jonger. Twee Nobelprijswinnaars in eenzelfde nest. Ecologie en economie kregen een ferme boost door de briljante inzichten van deze Nederlanders uit dezelfde genenpool.

Road trip

In het kader van een nieuw tv-programma op Canvas – “De herontdekking van de wereld” – had ik het genoegen om in het kielzog van held Niko te reizen. Een road trip naar plaatsen, omstandigheden en mensen die belangrijk voor hem zijn geweest. Belangrijk als wetenschapper, maar ook als mens. Tot nader order, wordt wetenschap inderdaad door mensen van vlees en bloed bedreven. Niko bleek een zeer geestige, erg gedreven wetenschapper te zijn die niet hoog opliep met het academisch wereldje van ijdele proffen. Dat vernam ik van een schare getuigen van het eerste uur. Ook toen hij van Leiden naar Oxford verkaste, vormden bos of duin met zingende nachtegalen en co een gedroomd excuus om niet naar de academische gebouwen te pendelen, maar in het veld rond te dwalen. Met studenten, of alleen. Hij had echter ook vaak te kampen met depressies en zware migraine. De Nobelprijs werd zelfs een heus ‘beast of burden’, zo leerde ik van zijn ondertussen gepensioneerde dochters. Naar verluidt was hij nog meer blij met een filmprijs die hij won voor zijn natuurfilms dan met de Nobelprijs. Maar hij apprecieerde de prijs wel voor het vakgebied.

Beeld uit Canvasreeks “De herontdekking van de wereld” van maandag 5/12/2016 waarin gedragsbioloog Hans Van Dyck zich out als fan van Nobelprijswinnaar Niko Tinbergen. Die wetenschappelijke passie leidt hem tot in Groenland. (Beeld: Canvas).

Beeld uit Canvasreeks “De herontdekking van de wereld” van maandag 5/12/2016 waarin gedragsbioloog Hans Van Dyck zich out als fan van Nobelprijswinnaar Niko Tinbergen. Die wetenschappelijke passie leidt hem tot in Groenland. (Beeld: Canvas).

Nog voor Tinbergen academicus werd, maar net na het afleggen van zijn promotie- of doctoraatsproefschrift, greep hij de kans om samen met zijn vrouw een jaar naar het verre Groenland te reizen. We schrijven 1932; het eerste internationale pooljaar. Een jaar lang tussen ijsschotsen, sneeuw, ruwe natuur en een heel andere cultuur van jagers en dito dieet bij de Inuits. Toen sprak men nog van Eskimo’s – letterlijk ‘mensen die rauw vlees eten’. Zijn avontuur beschreef hij fraai in het boek “Eskimoland”. Zulk een omgeving doet wat met een mensenbrein, lijkt me. Intense en beklijvende indrukken. Dat type van reis staat niet alleen garant voor vele kilometers, maar ook voor het afleggen van vele mentale kilometers. Concepten laten opborrelen, bijvoorbeeld. Een wetenschapper ziet het graag gebeuren. Als ik met de cameraploeg op een bootje deze zomer dobberde op een Groenlands fjord, werd ikzelf ook heel erg stil van… de stilte. Heerlijke stilte. Hoe vaak ik ook in bos of heide zit, die echte stilte is een erg schaars goed geworden.

Beeld en klank

Het jonge en erg talentvolle team van televisiemakers van “De herontdekking” verdient de loftrompet voor dit wetenschappelijk verantwoord avontuur, voor de stilte en de vele boeiende gesprekken. Vooral ook voor hun lef om te kiezen voor het maken van een nieuw programma over passie en liefde voor wetenschap. Wetenschap blijkt dan meer met emotie en reizen te maken dan gedacht. Vind je het toch een beetje sneu dat ik enthousiast word over een reis die je miste? Geen nood. Het voordeel van tv-ploegen is dat ze een en ander vastleggen. Als je er zin in hebt, kan je maandagavond 5 december om 21u10 op Canvas vanuit je zetel meereizen naar Nederland, Engeland en Groenland en vooral ook… in het hoofd van een geweldig pionier, een held dus. Fasten your seatbelts!

 

Hans Van Dyck is hoogleraar gedragsecologie aan de UCL (Louvain-la-Neuve) en een van de centrale wetenschappers van het Canvas-programma ‘De herontdekking van de wereld’. Bekijk zeker ook de Canvas-site bij het programma met bijkomende informatie en een quiz. Filosoof Johan Braeckman is fan van psycholoog Stanley Milgram, historica Annelien De Dijn van antropoloog Margaret Mead, gerechtsarts Wim De Velter van forensisch pionier Edmond Locard, wiskundige Ann Dooms van Alan Turing en Economisch historicus Filip Vermeylen van econoom Maynard Keynes.

Lees hier een interview met Hans Van Dyck over Niko Tinbergen

Een reactie geven